Yapay zekâ birçok insanın korkulu rüyası olmaya başladı bile.  Bazıları bu gelişmeyi en düşük olasılıkla işlerine bir tehdit olarak algılarken, bazları bu teknolojinin, zaman içerisinde insanlığı yok edeceğini savunan kıyamet senaryoları geliştiriyorlar. Üretimde mekanizasyonun ve otomasyonun mavi yakalılara olan istihdamı azalttığı gibi, yapay zekânın da beyaz yakalılara olan ihtiyacı azaltacağı görüşünü savunanların sayısı hiç de az değil. Ben bu görüşlere biraz daha temkinli yaklaşmaya çalışıyorum.  Her yeni teknoloji birçok yeni iş kolunu da beraberinde getiriyor.  Meselâ yapay zekâyla birlikte ortaya çıkan bir ‘prompt engineering’ ihtisas alanı var.  Birisi yapay zekâya ne yapması gerektiğini onun anlayacağı bir dille söylemeli değil mi? tıpkı bir zamanların veri giriş operatörleri gibi…

               Günümüzde 300 civarında yapay zekâ uygulaması var.  ChatGPT®, Copilot®, Canva®, Mailchimp®, Gemini® ve buna benzer birçok program, temel olarak aşağıdaki fonksiyonel alanlarda faaliyet gösteriyorlar.

• Yapay Yaratıcılık
• Sanal gerçeklik ve görüntü işleme
• İstihbarat
• Yüz tanıma, biyometrik işlemler
• Oyun kuramı, stratejik planlama
• Sohbet robotu, dil çevirisi
• Doğrusal olmayan kontrol teorisi, robotik
• Yapay zekâ ile seslendirme, konuşma tanıma
• Bilgisayar dillerinde kod yazma
• …

Bütün bu fonksiyonların çeşitli uygulama alanlarında kullanıldığını düşünürsek bu listeyi çok daha genişletebiliriz.  Hayatımızı kolaylaştıran birçok alanda artık yapay zekâ yerini aldı.  Bizim yerimize birçok şeyi kusursuzca yapıyor.  Buraya kadar tamam, ancak şimdi kritik soruyu soralım:

               Bu popüler teknolojinin yapamadığı bir şey yok mu?

               Unutulmaması gereken husus, yapay zekâ bir ‘teknoloji’ dir, insan değil.  Bu teknoloji bir algoritma kullanır ve kendisine sağlanan veriden istifade ederek işlevini yerine getirir.  Ancak bu konuda o kadar başarılıdır ki, karşınızda insan benzeri bir varlıkla muhatap olmuş hissi uyandırır.  Buna rağmen aşağıdaki paragraflarda tartışacağım konularda ‘henüz’ bazı sınırları vardır.

               Yaratıcılık: Yapay zekâ ile yaratılmış birçok site, yazı, görsel sanat, müzik vs. bulabilirsiniz. Peki yaratıcılık nedir? Bu konuda birçok tanımlama var, ancak özetle bir soruna yeni bir çözüm, yeni bir yöntem veya cihaz ya da yeni bir sanatsal nesne veya biçim olsun, yeni bir şey yapma veya başka bir şekilde ortaya çıkarma yeteneği şeklinde tarif edelim. Bu tarif biraz irdelenirse, yaratıcı düşüncenin dört boyutu ortaya çıkıyor.  Prof. Dr. Ümit Davaslıgil bunu akıcılık, esneklik, özgünlük ve zenginleştirme olarak tasnif etmiş[1] .  Bu dört boyut içerisinde bana göre yapay zekânın yaklaşamadığı özellik özgünlük’tür. Günümüzde birçok sanatçı görsel sanatlarda ve müzikte yapay zekayı kullanarak resim, video ve ritim üretmektedir.  Ancak bunların özgün olduğunu söyleyebilir miyiz? Örneğin bazı müziklerin matematiksel bir paterni vardır.  Bu paterni öğrenen yapay zekâ benzer ürünler üretebilir.  Fakat bu yaratıcılıkla eşleştirilemez, yaratıcı olması için yeni bir düşünce paternine gerek vardır.  Sadece verilen verinin varyasyonları değil, tamamen yeni bir veri setinden bahsediyorum.

               Hayal Gücü: Hayal etmek, insana mahsus birçok özellik gibi duygusallık gerektirir.  Bir yapay zekânın ne yapamayacağını öğrenmek için, yapılacak iş duygu gerektiriyor mu diye sormak lazım. Günümüzde bir yapay zekâ programına gerçek üstü resimler çizdirebilirsiniz ama bu resmi sizin tarif etmeniz gerekir. Örneğin, Canva® yapay zekâ programından dünyayı işgal eden uzaylıları gösteren bir resim yapmasını istersek, uçan dairesel nesneler, büyük badem şeklinde büyük gözlü, birden çok kolu ve bacağı olan saldırgan, büyük kafalı yaratıklar çizildiğini görürüz.  Bunlar aslında daha önce Aliens, Predetor, Mars Attacks, Arrival gibi filmlerde gördüğümüz dünya dışı varlıklara benzemektedir. Benzemektedir diyorum yani yeni bir yaklaşım değildir, belki bir taklittir.  Zaten programın, ‘Bu teknolojiyi sizlerle birlikte geliştiriyoruz.  Oluşturulan görsellerin hatalı olduğunu düşünüyorsanız lütfen bize bildirin’ şeklinde bir hatırlatma yaptığını göreceksiniz. Yapay zekâ nasıl ki mevcut kaynakları kullanmadan yeni düşünce kalıpları yaratamıyor, yeni veriler geliştiremiyorsa, aynı zamanda var olanın sınırları içerisinde kalmak zorundadır. Hayal gücü kişisel zekâya ya dayanır ve yapay zekâ buna sahip olamaz.

               Bunlara ilave olarak, birkaç hususu daha burada tartışmak mümkün.  Yapay zekânın, aslında algı yaratmak için kasten yanlış zerk edilmiş bir veriyi sezmede bir insan kadar başarılı olmadığını düşünüyorum. Benzer biçimde, empati duygusu olmadığından insan davranışlarını anlamada, sadece birtakım fiziksek ve kimyasal verilere dayanarak yorum yapmasıyla sınırlı olduğunu düşünüyorum.

Belki hepsinde hemfikir değiliz ama en azından bazılarına katılacağınızdan eminim. İki kadim dostun, az şekerli kahve eşliğinde yaptığı anılarla dolu muhabbeti taklit edebilecek yapay zekâ henüz algoritmasından doğmadı.  Geçmişte aynı anı birlikte yaşamış kişiler, anının yaşandığı zamanın ruhunu bugün de hissederler, o nedenle aldıkları tat anlatılmaz veya formüle edilemez.

kahraman nedim katal

---

[1] Prof. Dr. Ümit Davaslıgil’e göre akıcılık, üretilen uygun düşünce sayısıdır. Esneklik, farklı kategorilere giren düşünme ve üretme yeteneğidir. Özgünlük eşsiz, rastlanmayan akıllı düşünceler yaratma yeteneğidir.  Zenginleştirme ise düşünceyi tamamlayarak geliştirme, ayrıntılar ekleme yeteneğidir.