Merhaba,

               İlk yazıma ‘Bilişsel Hiyerarşi’ konusu ile başlamak istedim.  Bu konu aslında değişik disiplinlerce ele alınmıştır.  Ancak ben konuya kendi uzmanlık alanımın içerisinde kalarak yaklaşacağım.  Ömrümüz boyunca devam eden bu olgu, bazı duyu organlarımızı kısmen veya tamamen yitirsek bile bizim hayata bakışımızı, nasıl karar vereceğimizi belirleyen bir süreçtir.  Aldığımız eğitim, aile yapısı, yaşadığımız coğrafya, diğer varlıklarla iletişimimiz, önsezilerimiz ve daha birçok faktör bu süreci olumlu veya olumsuz etkiliyor.  Haydi başlayalım…

               Bilişsel hiyerarşinin ilk basamağını ‘veri’ oluşturuyor.  Bunlar duyu organlarımızı kullanarak topladığımız ve bunu kendimizi bildiğimizden beri yaptığımız bir fonksiyon.  Bunlar yaptığımız gözlemler ve çoğu zaman da ham verilerden ibaretler.  Ama rastgele de değiller aslında belli bir amaçla toplanmışlardır.  Örneğin, duyduğumuz bir kuş sesi eğer kuşbaz değilsek bize ne cins bir kuşun olduğunu anlatmaya yetmez.  Ama ben daha iyi bildiğim bir konudan, bir radardan örnek verecek olursam, bunlar tıpkı uçaklardan aldığımız ham izler veya raporlar gibidir.  Elbette bunu toplayacak sensörlerimiz veya duyu organlarımız yoksa veya hatalıysa hayata yanlış basamaktan başlıyoruz demektir.

               Şimdi ikinci basamaktayız.  Buna İngilizce ‘information’ kelimesinin karşılığı olarak ‘malumat’ diyelim.  Birçok kaynakta bunun karşılığında ‘bilgi’ kelimesinin tercih edildiğini biliyorum ama ben ‘bilgi’ kelimesini bundan sonraki basamakta, ‘knowledge’ kelimesinin karşılığı olarak kullanmak istiyorum.  Malumat, analiz edilmeye hazırlanmış, organize edilmiş bir veridir. Bu veri; kim/ne, ne zaman, nerede gibi soruların cevaplarını verecek biçimde gruplandırılır.  Yukarıdaki örneklerden devam edecek olursak, bu kuş sesi, Manyas gölünde nisan ayında işitildi veya yüksek süratli, muhtemelen bir jet uçağı yüksek irtifada Karadeniz üzerinde, şu saat itibarıyla, İstanbul istikametinde seyir halinde gibi kullanışlı bilgilere erişmek bu malumatla mümkün olur.  Ancak bu bilgiler karar vermek için henüz yeterli değildir.  Bu safhada karar vermek aslında sıkça yapılan hatalardan biridir.  Bazen sensörlerimiz hata yapar ve bizim hatalı karar vermemize sebep olur. İşte burada bir sonraki basamakta anlatacağım ve bizim aldığımız eğitim, hatta sağduyumuza bağlı olan ‘bilgi’ den bahsetmek gerekiyor.

               Üçüncü basamak önceki evrelerde toplanan ve analiz edilen malumattan anlam çıkarma safhasıdır.  ‘Knowledge’ kelimesinin karşılığı olarak kullanmak istediğim ‘bilgi’ evresi. Bilgi evresinde  elde etiğimiz bu malumatın nasıl kullanılacağı konusunda kapasiteler ve seçenekler ortaya çıkar.  Bu safhada ille karar verilmesi zorunluluğu yoktur, ancak kim/ne, ne zaman, nerede, nasıl ne yapılabilir sorularının cevapları hazırdır.  Yine yukarıdaki örneklerden devam edersek kuşun cinsi, ne zaman nereye göç ettiği, eğer nadir bir türse ve takip edilmesi gerekiyorsa bunun nasıl yapılacağı biliniyordur.  Uçak örneğine dönecek olursak, artık uçağın niyeti konusunda da bir fikrimiz vardır.  Sınırlarımıza girmemesi için önleme uçuşu mu yapılacak veya bir hava korsanı tarafından kaçırıldı da inişe mi zorlanacak bu nasıl hangi görev kuvveti ile yapılacak her şey bellidir.

               Bilişsel hiyerarşinin son basamağı, ’understanding’ kelimesinin karşılığı ‘kavrama’dır.  Bazı kaynaklar başka kelimeler kullanabilir, benim tercihim, anlayışa çok yakın olduğu için ‘kavrama’ oldu.  Bu evrede olayın arkasındaki anlam kavranmış, bir anlayış oluşmuş ve ne maksatla sorusunun cevabı da en azından tahmin edilebilmiş ve buna uygun bir icra yapılmıştır.  Yani kuşa takip cihazı yerleştirilmiş, askeri uçağa önleme görevi verilmiş, angajman kurallarının uygulanması istenmiştir. 

               Birçoğumuz soğuk savaş döneminde nükleer savaşı önleyen kişi olarak bilinen Sovyet Yarbayı Stanislav Petrow’u hatırlamaz.  1983 yılında Moskova yakınlarında bulunan Serpukhov-15 nükleer ikaz istasyonunda yaşanan olayda, radara bağlı bilgisayar sistemi ABD’nin füze fırlattığını belirten tüm verileri göstermesine rağmen, Stanislav Petrov önceki tecrübelerine dayanarak füze saldırısının bilgisayar hatasından kaynaklanabileceğine karar vermiş, Rus ordusunun prosedürlerinin dışına çıkarak bunu üstlerine bildirmesi gerekirken o anki genel durumu da dikkate alarak verdiği bu kararla  büyük bir olasılıkla başlayacak karşı bir nükleer saldırının önüne geçmiştir.  Olayı bu şekilde kavramasında şüphesiz tecrübe ve önsezi etkili olmuştur.

Kararlarınızın hep isabetli olması dileğiyle…

kahraman nedim katal